Pasożyt z dolnośląskich pól i jego odkrywca: lekarz z Wrocławia - o kaniance i doktorze Krockerze (ciekawostki historyczno-przyrodnicze)

Jest jak miniaturowa liana, która swoją siecią pochłania rozmaite rośliny zielne, a nawet krzewy. W świecie roślin może być uznana za wampira: wysysa życiodajne soki ze swoich ofiar! Pod koniec XVIII wieku opisał ją wrocławski lekarz. Do dziś stosuje się łacińską nazwę, którą zaproponował. Mowa o kaniance wielkiej (Cuscuta lupuliformis), którą odkrył i opisał Anton Johann Krocker. Przyrodnik i lekarz związany był z Dolnym Śląskiem. Zmarł we Wrocławiu w 1823 roku. 

Hospital Kuks: Bylinková zahrada (+ Vinice) (ogród ziołowy i winnica) (GALERIA)

Niezwykłe miejsce nad Łabą w Czechach - fantastyczny ogród ziołowy przy barokowym szpitalu z wspaniałą apteką. Intrygujące rzeźby i rośliny, które mogą leczyć... a nawet zabić, bo jak mówi dawne przysłowie, to dawka jest śmiertelna! 

Świętojańska przyroda – świat dolnośląskich roślin związanych z magiczną letnią nocą! (dziurawiec, dziewanna, złocień, porzeczka, bylica, paprotnik, czerwiec, obrazki, wiązówka) – stare zielniki, ludowe nazewnictwo, rytuały i zielarstwo

Magiczna noc otwierająca wrota lata! Tuż po przesileniu letnim w kalendarzu świąt i ludowej obyczajowości pojawia się Noc Świętojańska, poprzedzająca wspomnienie świętego Jana Chrzciciela (Johannistag). Jest to czas bujnego rozkwitu przyrody oraz początek owocowania wielu krzewów. Czas krótkich nocy, upalnych dni, pływania w jeziorach oraz palenia ognisk. Tradycyjnie to również pora misteriów i zbierania ziół. Wiele roślin swoje ludowe nazwy zawdzięcza właśnie świętemu Janowi, którego upamiętnienie jest „letnim Bożym Narodzeniem” (Sommer Weihnachten) – przypadającym równo pół roku przed Wigilią. 

Z nocą 23 na 24 czerwca związane są przesądy i opowieści. Z patronem tej wyjątkowej uroczystości powiązane są także ciekawe letnie rośliny. Właśnie im po krótce poświęcić chcę ten szczególny odcinek cyklu „Z lasów, pól i ogrodów”. 

Magiczny krzew kuszący kwiatem i owocem: bez czarny – dolnośląskie, łużyckie oraz sudeckie ciekawostki i inne niezwykłości (GALERIA + opisy)

Bez czarny nazywany też dzikim jest niezwykłą rośliną. Kojarzoną z jednej strony magią, ale też z wzmacnianiem odporności organizmu. Ten trujący krzew dostarcza od wieków swoich niezwykłych właściwości człowiekowi: jest pokarmem i ziołem oraz budulcem. Także na Dolnym Śląsku i Łużycach można znaleźć kilka ciekawych śladów dotyczących bzu. 

Niezwykłe przepisy, nazwy miejscowości, a nawet muzyka. Bez jest niezwykle inspirującym gatunkiem. 

Ziele czarodziejki z Odysei w sudeckich lasach (Czartawa i śląskie konteksty)

Niewielka i zdawałoby się nieszczególna roślina ma ciekawe powiązania. Czartawa nie wygląda nadzwyczajnie, nie ma pięknych kwiatów czy innych, widocznych na pierwszy rzut oka niezwykłych cech. Jej nazwę wiąże się jednak z czarami i słynną czarodziejką z eposu Homera – Kirke. To właśnie w jej mocy był Odys i jego towarzysze! Związaną z mitami roślinę znajdziemy w Sudetach. W języku niemieckim nosi złowieszczą nazwę Hexenkraut , poetyckie i tajemnicze jest też angielskie określenie tego zioła: enchanter's nightshade. Stare zielniki wskazują, że porasta od wieków lasy w okolicach: Ślęży, Śnieżki czy Kamiennej Góry. 

Czartawa kwitnie od czerwca do lipca. Zamiast szukać kwiatu paproci, możemy pokusić się np. o znalezienie tej niepozornej rośliny, która jednak fascynuje od wieków. 

Z lasów i pól, cz. 5 – Panaceum z gór

Rhodia Radix to stara nazwa niezwykłej rośliny. Już w XVII wieku kamiennogórski aptekarz pisał w swoim kompendium, że ten naturalny lek rośnie również w Karkonoszach, królestwie Liczyrzepy. Przez wieki ten cud natury funkcjonował i nadal funkcjonuje pod różnymi regionalnymi określeniami: „korzeń pachnącym różą”, „laska Aarona” czy „rodzimy żeń-szeń”. Jego prawdziwa nazwa botaniczna to różeniec. Naukowcy udowadniają jego niezwykłe lecznicze właściwości. 

Z lasów i pól cz. 2 – anielski oset z gór

Kolejna część cyklu, który poświęcam ciekawym roślinom. Tym razem dziewięćsił bezłodygowy – czyli letni kwiat gór. W wielu językach nazywany jest karłowatym, srebrnym bądź anielskim ostem. Jego łacińską nazwę - Carlina - wywodzi się z legend karolińskich. Jako zioło znany był już od wieków. Pisał o nim Paracelsus. W 1997 roku został Rośliną Roku w ramach niemieckiego projektu promującego wiedzę o dzikich roślinach zagrożonych.

W starych zielnikach spotyka się nazwę „magna flore” (a w niemieckich dialektach Kraftwurz) - roślina mocy – i taki rdzeń znaczeniowy zachowała polska nazwa tego ziela – dziewięćsił czyli coś, co daje 9 mocy, sił.

Dziurawiec, krwawiące ziele św. Jana (GALERIA + ciekawostki)

W wielu językach (niemiecki, angielski, francuski, hiszpański i inne) bywa nazywany zielem św. Jana. Nie bez powodu – kwitnie w okolicach przesilenia letniego, czyli dnia liturgicznego upamiętnienia św. Jana Chrzciciela. U nas nazywa się dziurawiec. W średniowieczu pojawiało się określenie Fuga daemonum – gdyż przypisywano mu wpływ na demony. A że często największe demony siedzą w... głowie, roślina faktycznie ma właściwości lecznicze w przypadku depresji.

Odkrywam kamiennogórską księgę – cz. IV – AKCENTY POLSKIE, ŚLĄSKIE I KARKONOSKIE

Niezwykłe, barokowe dzieło kamiennogórskiego aptekarza aż kipi ciekawymi kontekstami. Kolejną część poznawania „Gründliche Beschreibung fremder Materialien und Specereyen Ursprung” poświęcimy... najbardziej regionalnym i swojskim wątkom. Będzie m.in. o superroślinie z Karkonoszy, kamieniołomie w Kamiennej Górze, soli z Wieliczki, bursztynie z Gdańska, daktylach pierwszego polskiego egiptologa oraz tolerancyjnym Lesznie. 


* Pierwsza część, dotycząca CZEKOLADY – TUTAJ
** część dotycząca JEDNOROŻCÓW – TUTAJ 
*** część dotycząca POMARAŃCZY, TYTONIU I MUMII – TUTAJ 

W 4. części tego autorskiego opracowania zapoznamy się z kolejną porcją ciekawostek prosto z barokowego starodruku. Książka opublikowana przez kamiennogórskiego aptekarza bez mała 350 lat temu ma kilka interesujących śladów polskich i śląskich. Warto się im przyjrzeć!

(karta tytułowa rozdziału o minerałach z dzieła Vielheuera) *

Kilka słów przypomnienia
Wracamy do tego, z czym w ogóle mamy do czynienia. „Gründliche Beschreibung fremder Materialien und Specereyen Ursprung...” jest ciekawą pamiątką minionych czasów. Pełny tytuł dzieła to iście barokowa finezja składająca się z około 30 słów na okładce i ponad 60, w pełnej wersji, na karcie tytułowej! Na prośbę czytelników i dzięki pomocy specjalistów germanistów przedstawiam jego pełną tłumaczoną wersję! Oto ona:

"Gruntowny opis rzadkich substancji i przypraw. Proweniencja, wzrost, pochodzenie i ich natura i właściwości: jak również, której planecie każda z nich podlega, do tego różne uwagi, co ten czy inny olej destylowany czy ekstrahowany daje, wraz z przedziwnymi rzeczami historycznej natury, starannie zebrane od uczonych i wiarygodnych autorów, podzielone na trzy części, pierwsza traktuje o metalach i minerałach etc., druga o ziołach, korzeniach i kwiatach etc., trzecia część o zwierzętach i co od nich pochodzi. Dla wszystkich miłośników medykamentów dla dobra zebrane i do druku przekazane przez Christopera Vielheuera”

(pełna karta tytułowa dzieła) *

Autor dzieła, aptekarz z Landeshut, Christoph Vielheuer, opublikował swoje kompendium w Lipsku w wydawnictwie Johanna Fritzschego w 1676 roku. Na ponad 200 kartach księgi opisuje znane i używane w jego czasach specyfiki lecznicze pochodzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego. Bogate i cenne opisy, świadczą nie tylko o ogromnej wiedzy autora, ale i jego erudycji. Całość uzupełniają niezwykłe drzeworyty, które przedstawiają miejscowe i egzotyczne gatunki roślin oraz zwierząt, a także scenki rodzajowe z odległych krain. Specjaliści z zakresu historii farmacji w Niemczech, Austrii, we Francji, a także w USA podkreślają niezwykłość i unikatowość tej pionierskiej księgi. Ma ona też ogromną wartość dla kolekcjonerów antyków i wszelkiej maści antykwariuszy czy bibliofilów.