BOŻONARODZENIOWA FLORA z Dolnego Śląska i nie tylko – kulturowe, przyrodnicze i historyczne konteksty (ciemiernik, jodła, cyklamen, jemioła, poinsecja)

Są rośliny, które szczególnie kojarzą się z Bożym Narodzeniem. Oto niektóre z nich. Mój wybór zawiera szereg ciekawostek kulturowych, artystycznych i historycznych łączących świat natury z obyczajowością. 

Zapraszam do etnobotanicznego przewodnika po wybranych bożonarodzeniowych roślinach. Część z nich jest związana z florą Dolnego Śląska. Inne trafiły do nas wraz z globalizacją i komercjalizacją świątecznych obyczajów – co nie znaczy, że nic nie wiąże ich z naszym regionem i jego bogatą historią! 

Nocna świeca – kwiatami odlicza czas najkrótszych letnich nocy! O wiesiołku, który przybył z Ameryki w baroku i zamieszkał na Dolnym Śląsku, stając się ozdobą ogrodów i… warzywem.

W takich śląskich publikacjach przyrodniczych jak „Flora Silesiaca, oder Verzeichniß der in Schlesien wildwachsenden Pflanzen” z XVIII wieku czy „Botanisches Taschenbuch, welches die in Schlesien einheimischen Pflanzen onthält” z XIX wieku roślina nazywana była Nachtkerze – nocna świeca. Podobną nazwę spotyka się w polskim piśmiennictwie tamtych czasów. Tajemnicze określenie odnosi się do specyficznego kwitnienia wiesiołka. Roślina, która przybyła do nas w XVII wieku, otwiera swoje kwiaty w letnie noce i przyciąga nimi ćmy. Każdy kwiat trwa w zasadzie dobę. Ten rytm kwitnienia odmierza czas nocami, niczym świeca! Roślina miała też inne określenia. Oprócz funkcji ozdobnej, stanowi przysmak kulinarny (wspominał o niej Goethe!) i zioło lecznicze. 

W tym wpisie o ciekawej letniej roślinie, która od około 400 lat obecna jest w naszej przyrodzie i kulturze. 

Z Meksyku przez zielnik Humboldta na świąteczne dekoracje – jak miłośnik Sudetów sprowadził do Europy „Gwiazdę Betlejemską”! (poinsecja a naukowiec związany z Sokołowskiem, Bukowcem i górą Różanka)

Poinsecja czyli wilczomlecz nadobny, kwiat nazywany gwiazdą betlejemską – jest jedną z najpopularniejszych roślin doniczkowych świata! Ze świętami Bożego Narodzenia aztecka roślina kojarzona jest od ponad 150 lat. Prawdopodobnie pierwszy zbadany naukowo w Europie egzemplarz został zebrany w Meksyku w 1803 roku przez Aleksandra von Humboldta. Naukowiec ten gościł na Dolnym Śląsku na przełomie 1792/1793 roku - przez kilka tygodni był gościem hrabiego Redena we Wrocławiu i Bukowcu. W historii Śląska badacz i uczestnik ekspedycji zamorskich zapisał się jako patron dra Brehmera, dzięki któremu powstało sanatorium w Sokołowsku (za co został uhonorowany pawilonem w kurorcie)! Dla Sudetów Humboldt ważny jest również anegdotycznie, jako rzekomy autor zestawienia najpiękniejszych punktów widokowych świata z trzema lokalizacjami na terenie Dolnego Śląska! 

Już w XIX wieku uprawiano ten egzotyczny kwiat w naszych warunkach klimatycznych, o czym mogą świadczyć porady, których na łamach prasy ogrodniczej w 1895 roku udzielił niejaki F. Markus, ogrodnik z Sycowa. Do dziś w Muzeum Ogrodu Botanicznego w Berlinie przechowywany jest egzemplarz „gwiazdy” z zielnika Humboldta. Na podstawie tej rośliny miała zostać dokonana naukowa klasyfikacja gatunku w 1834 roku. 

Pasożyt z dolnośląskich pól i jego odkrywca: lekarz z Wrocławia - o kaniance i doktorze Krockerze (ciekawostki historyczno-przyrodnicze)

Jest jak miniaturowa liana, która swoją siecią pochłania rozmaite rośliny zielne, a nawet krzewy. W świecie roślin może być uznana za wampira: wysysa życiodajne soki ze swoich ofiar! Pod koniec XVIII wieku opisał ją wrocławski lekarz. Do dziś stosuje się łacińską nazwę, którą zaproponował. Mowa o kaniance wielkiej (Cuscuta lupuliformis), którą odkrył i opisał Anton Johann Krocker. Przyrodnik i lekarz związany był z Dolnym Śląskiem. Zmarł we Wrocławiu w 1823 roku. 

Fiołek w naturze i kulturze Dolnego Śląska i Sudetów: ciekawostki ze świata dawnej botaniki, poezji, muzyki i toponimii (o fiołkowym marcu, fiołkowej górze i… fiołkowej śmierci!)

Fiołek jest jednym z symboli wczesnej wiosny. Nie tylko cieszy małymi, ale wdzięcznymi kwiatami. Niektóre gatunki posiadają również charakterystyczny, ulotny słodki zapach. Fiołki od wieków inspirowały ludzi. Były kojarzone z mitami, obrzędami. Traktowano je jako symbole i dary. Służyły też jako pożywienie, roślina lecznicza i rytualna. Są ozdobą rabatek i ogrodów. Pojawiają się w wierszach i kompozycjach muzycznych! Od ich nazwy wzięły się geograficzne nazwy lokalne. Także w Sudetach. Dawniej „fiołkową górą” nazywano Łabski Szczyt! Jest to związane z niezwykłym zjawiskiem. Powstał na ten temat nawet ciekawy wiersz. 

Zapraszam do lektury wyboru ciekawostek związanych z fiołkami. 

Zwiastun jesieni: wrzosy na Dolnym Śląsku, Łużycach i w Sudetach: ciekawostki – literackie, muzyczne, historyczne, nazewnicze, kulinarne!

Tej niewielkiej roślinie, która tworzy klimatyczne skupiska nazywane wrzosowiskami, zawdzięczamy nazwę IX miesiąca roku. Wrzos ma ważne miejsce w przyrodzie, ale i w kulturze. To kolejna roślina-symbol, której postanowiłem przyjrzeć się, podając kilka ciekawych kontekstów. Będą to zarówno ciekawostki turystyczne, jak i historyczne. Oczywiście związane szczególnie z Dolnym Śląskiem, a także Sudetami i Łużycami. 

Gdzie szukać wrzosowisk? Jaki produkt lokalny związany jest z wrzosami? Kto napisał wiersze z motywem wrzosów? I kto stworzył do nich muzykę? Jaki związek mają wrzosy z przystankiem kolejowym w pewnym uzdrowisku? Jak nazywano niegdyś tę roślinę na Dolnym Śląsku? 

Świętojańska przyroda – świat dolnośląskich roślin związanych z magiczną letnią nocą! (dziurawiec, dziewanna, złocień, porzeczka, bylica, paprotnik, czerwiec, obrazki, wiązówka) – stare zielniki, ludowe nazewnictwo, rytuały i zielarstwo

Magiczna noc otwierająca wrota lata! Tuż po przesileniu letnim w kalendarzu świąt i ludowej obyczajowości pojawia się Noc Świętojańska, poprzedzająca wspomnienie świętego Jana Chrzciciela (Johannistag). Jest to czas bujnego rozkwitu przyrody oraz początek owocowania wielu krzewów. Czas krótkich nocy, upalnych dni, pływania w jeziorach oraz palenia ognisk. Tradycyjnie to również pora misteriów i zbierania ziół. Wiele roślin swoje ludowe nazwy zawdzięcza właśnie świętemu Janowi, którego upamiętnienie jest „letnim Bożym Narodzeniem” (Sommer Weihnachten) – przypadającym równo pół roku przed Wigilią. 

Z nocą 23 na 24 czerwca związane są przesądy i opowieści. Z patronem tej wyjątkowej uroczystości powiązane są także ciekawe letnie rośliny. Właśnie im po krótce poświęcić chcę ten szczególny odcinek cyklu „Z lasów, pól i ogrodów”. 

Różaneczniki i azalie – przepych wiosny! (dolnośląskie i sudeckie ciekawostki związane z pięknymi krzewami: karkonoski unikat, odkrywcy z Wrocławia, niezwykła narodowa kolekcja z Wojsławic, pomnik przyrody z Polanicy wspaniałe parki w Książu i nie tylko oraz festiwale!)

Rododendrony mają od kilku wieków sławę i renomę. Są popularnym gościem europejskich ogrodów i parków. W całej Europie rośnie tylko kilka rodzimych gatunków – reszta została sprowadzona jako ozdobne krzewy. Rośliny zadomowiły się u nas na dobre i cieszą niezwykłymi walorami. Ich efektowne, barwne kwiaty są wiosną prawdziwym botanicznym rarytasem. Niektóre gatunki cieszą nas wiecznie zielonymi liśćmi. Warto wspomnieć o kilku ciekawostkach związanych z tymi przepięknymi roślinami, zwłaszcza, że Dolny Śląsk może się pochwalić kilkoma naprawdę interesującymi smaczkami! 

To właśnie w dolnośląskich Karkonoszach rośnie prawdziwy unikat. Z kolei naukowcy związani z Wrocławiem w XIX wieku odkryli i opisali dwa nowe gatunki rododendronów z Azji! Na Dolnym Śląsku znajduje się narodowa kolekcja różaneczników licząca ponad 100 odmian, powiększana od końca XIX wieku! Wspaniałe parki wypełnione rododendronami, w tym pomnikowymi, znaleźć można też w Książu czy w rozmaitych uzdrowiskach, z Szczawnem, Polanicą na czele. W ogrodzie japońskim w Przesiece odbywa się za to cykliczny festiwal poświęcony przepięknym krzewom. 

Majowa królowa polan: konwalia – dolnośląskie ciekawostki ze świata przyrody, sztuki, literatury, nauki i nie tylko (GALERIA + konteksty)

Francuzi rozpoczynają maj Świętem Konwalii. Ta piękna roślina, ozdoba polan i ogrodów jest niezwykle ciekawym motywem literackim i artystycznym oraz intrygującą rośliną leczniczą i trującą! Ma cenione właściwości medyczne oraz estetyczne. Wykorzystywana jest jako kwiatowa dekoracja, w perfumerii z uwagi na zapach, ale też jako symbol. Wiąże się ją z lilią z Pieśni nad Pieśniami. W ręku trzyma ją Kopernik na słynnym portrecie. Konwalie pojawiają się w wierszach oraz pieśniach słynnych kompozytorów. 

Zapraszam do lektury ciekawostkowego tekstu o niektórych kulturowych właściwościach konwalii. Przyjrzę się kontekstom związanym z Dolnym Śląskiem i Sudetami oraz artystami i badaczami, którzy działali w tym regionie. Nie zabraknie starych zielników, muzycznych i poetyckich perełek oraz zaskakujących tropów! 

Śnieżne dzwoneczki: czyli śnieżyczki i śnieżyce w sudeckiej naturze i wielkiej kulturze (z śląskim kontekstem!) (GALERIA + poezja + muzyka i nauka!)

Już w lutym zapowiadają nadejście wiosny! Są śnieżnobiałe, z nazwy i barwy "zimowe", ale symbolizują odrodzenie życia i bujnej zieleni. Zdarza się, że przebijają się przez warstwę śniegu lub lodu, czasami ich kwiaty pokrywa nowy opad…. Śnieżyczka przebiśnieg i śnieżyca wiosenna są niezwykłymi ozdobami lasów i polan. Ich obecność da się również zauważyć w sztuce, literaturze oraz muzyce! Inspirują nie tylko do radosnych spacerów, ale i do tworzenia! 

W tym wpisie zaproszę do poznania miejsc, w których spotkać można wspaniałe łany kwitnących śnieżyczek i śnieżyc, ale też do poznania utworów i dzieł, w których pojawiają się te wczesnowiosenne kwiaty. Wybrałem kilka pieśni, które napisane zostały przez poetów i kompozytorów związanych z Dolnym Śląskiem – mieszkańców tego regionu! To piękne perełki wykonywane wciąż przez wspaniałych artystów na całym świecie. Przejrzałem też stare zielniki i książki botaniczne dotyczące przyrody Śląska i Sudetów. Tam również znaleźć można rozmaite ciekawostki! 

Księżycowy kwiat – pokusa nocnych motyli i… czarownic! (o ciekawej roślinie, którą można napotkać na sudeckich szlakach)

Czy spotkaliście już tę ciekawą ozdobę lasów i ogrodów? Miesiącznica to rodzaj roślin należący do rodziny kapustowatych, czyli bliskich krewnych rzepaku i kalafiora! W Polsce rosną dwa gatunki: miesiącznica roczna (Lunaria annua) i miesiącznica trwała (L. rediviva). Nazwa rośliny nie jest związana z kalendarzem, ale z naszym naturalnym satelitą – Księżycem! Jej kwiaty nocą kuszą owady swoim zapachem, a owoce w formie srebrnej łuszczynki mogą przypominać najjaśniejsze ciało niebieskie nocnego nieba. Z miesiącznicą związane są opowieści o… czarach i wiedźmach! Stare podręczniki botaniczne podają, że ciekawa roślina występuje w Sudetach. Można się o tym przekonać, przemierzając górskie szlaki. 

Lwi ząb z kapłańską łysiną… czyli mniszek lekarski (Sudety, Śląsk i nie tylko): od sałatki i majowego miodku po fontanny i „Pana Mlecza”, który leczył sokiem z mniszka zdobywcę Śląska

„Lwi ząb [Löwenzahn]. - Nie znam tej rośliny. - Rośnie wiosną na wszystkich łąkach, królu” – to fragment dialogu przywołanego przez doktora Zimmermanna w jego książce „Ueber Friedrich den Grossen und meine Unterredungen im Ihm kurz vor seinem Tode” na temat opieki medycznej nad królem Fryderykiem Wielkim, zdobywcą Śląska. Rzecz tyczy się terapii sokiem z mniszka lekarskiego, zwanego mleczem, którego dawna łacińska nazwa Leontodon związana jest z... lwimi zębami! Niezwykła roślina ma wiele zaskakujących nazw, ciekawych związków nie tylko z medycyną, ale i sztuką, kulturą oraz… zastosowaniem kulinarnym! 

Wiosną kwitnący masowo mniszek sprawia, że łąki i nieużytki stają się żółte, a następnie - po jego przekwitnięciu - na mement białe. Jest to jedna z roślin, które mają nad wyraz interesujący związek z obyczajami, kulturą i historią. 

Wilcze tropy na Śląsku i w Sudetach w naturze i kulturze – od legend i proroctwa po propagandę, medycynę i... łubin (GALERIA, #ciekawostki)

Liczne czarne legendy (nie tylko te literackie, ale i narracja medialna) sprawiły, że wilki nie mają dobrej opinii. Raczej straszy się nimi i to nie tylko w „Czerwonym kapturku”. Wilka można też „dostać”. Chyba każdy wie jak, choć chyba nie do końca wiadomo, na czym to polega. Zła sława ma wręcz wymiar metaforyczny, jest przenośnią agresji i fałszu, stąd: "człowiek człowiekowi wilkiem" i "wilk w owczej skórze". 

Całe mnóstwo wilków znajdziemy na Śląsku i w Sudetach w współczesnych i historycznych nazwach miejscowych oraz w herbach i dziełach sztuki. Wilka znajdziemy też w polu. To łubin! Jego nazwa wywodzi się od łacińskiego określenia zwierzęcia i wielu językach w wersji ludowej przybierała postać „wilczego grochu”. Na jeden z popularnych gatunków wielu przyrodników „patrzy wilkiem” - bo choć piękny – jest rośliną obcą i inwazyjną, wypierającą wiele cennych rodzimych skarbów Flory! 

Weronika – od świętej z chustą po surogat herbaty z naszych lasów (zabytki z Dolnego Śląska i botaniczna ciekawostka)

Spopularyzowana przez tradycję chrześcijańską epizodyczna bohaterka drogi krzyżowej jest związana nie tylko z niezwykłą relikwią obecną w sztuce, ale i ze światem Flory! Zapraszam na spotkanie z Weroniką – świętą od „prawdziwego wizerunku” Chrystusa (vera icona) i „prawdziwego leku” z lasów (vera unica). Poznamy dzieła sztuki z kościołów i muzeów na Dolnym Śląsku oraz rośliny – rodzaj przetaczników – które pięknie kwitną w dolnośląskich i sudeckich lasach i na polach. To niepozorne i urokliwe zioło (czasem chwast) od wieków nazywane było... europejską herbatą. 

Oto kolejny odcinek mojego cyklu, w którym światy kultury, sztuki, mistyki i przyrody przenikają się, tworząc ciekawe konteksty. 

Jemioła – między świętami, pocałunkami a artystyczną inspiracją (o niezwykłym pasożycie + dolnośląskie ciekawostki)

Dziś trudno sobie bez niej wyobrazić Boże Narodzenie. Jednak jeszcze 200 lat temu zwyczaj wieszania jemioły w czasie Świąt był znany głównie w Wielkiej Brytanii. Przez dwa stulecia ta pasożytnicza roślina nie tylko stała się niezwykle popularnym symbolem, ale i artystyczną inspiracją dla twórców poezji czy sztuki użytkowej. Niezmiennie od wieków fascynuje związkami z legendami oraz właściwościami – także tymi leczniczymi. 

Kiedy z drzew liściastych opadną jesienią liście, można na niektórych zaobserwować zielone kule. Na Dolnym Śląsku szczególnie w okolicach Wrocławia takie widoki nie są rzadkością. To właśnie jemioła. Niektóre osobniki mogą mieć nawet kilkadziesiąt lat! 

Śnieżna róża i zabytkowa pieśń adwentowa (Ciemiernik w naturze, ogrodzie, zielniku i kulturze) (Dolnośląskie konteksty – galeria, poezja i muzyka)

Ta niezwykła roślina kwitnie właśnie wtedy, gdy kwiatów szczególnie nam brakuje – od grudnia do marca. Stąd jej ludowe nazwy: śnieżna róża, bożonarodzeniowa róża. To ciemiernik – urokliwy kwiat  z rodziny jaskrowatych. Prawdopodobnie zainspirował powstanie XVI-wiecznej kolędy, która do dziś wykonywana jest w opracowaniu  Michaela Praetoriusa z 1609 roku. Kompozytor przełomy renesansu i baroku był synem Dolnoślązaka z Bolesławca. Kompozycja popularna była w krainie jego przodków. W XIX wieku, w okresie kwitnienia ciemiernika – w Adwencie – chętnie wykonywała ją zasłużona Akademia Śpiewacza we Wrocławiu. 

Kwiat, który zdobi górskie polany i od wieków również śląskie ogrody. Służy za lek. Jego urok znalazł odbicie w popularne kolędzie. 

Magiczny krzew kuszący kwiatem i owocem: bez czarny – dolnośląskie, łużyckie oraz sudeckie ciekawostki i inne niezwykłości (GALERIA + opisy)

Bez czarny nazywany też dzikim jest niezwykłą rośliną. Kojarzoną z jednej strony magią, ale też z wzmacnianiem odporności organizmu. Ten trujący krzew dostarcza od wieków swoich niezwykłych właściwości człowiekowi: jest pokarmem i ziołem oraz budulcem. Także na Dolnym Śląsku i Łużycach można znaleźć kilka ciekawych śladów dotyczących bzu. 

Niezwykłe przepisy, nazwy miejscowości, a nawet muzyka. Bez jest niezwykle inspirującym gatunkiem. 

Kwiat bogów, metafora piękna, metafizyczny symbol: róża – z ogrodów, poezji i sztuki (GALERIA + ciekawostki, dolnośląskie konteksty)

„Chcecie róże moje rwać?” - pyta Nietzsche w „Wiedzy radosnej” -  „Róże bym zbierała chętnie, chociaż straszą mnie jej ciernie” odpowiada głos w kantacie Bacha „Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam”. W poszukiwaniu kwiatów udamy się do dolnośląskich ogrodów, parków i na polany. Zagłębimy się też w meandrach kultury i historii. Zetkniemy się z wielką poezją, a nawet mistyką! 

W świecie kwiatów róża zajmuje królewskie miejsce. Jest wieloznacznym symbolem znanym w wielu kulturach, towarzyszącym człowiekowi od wieków. 

Ziele czarodziejki z Odysei w sudeckich lasach (Czartawa i śląskie konteksty)

Niewielka i zdawałoby się nieszczególna roślina ma ciekawe powiązania. Czartawa nie wygląda nadzwyczajnie, nie ma pięknych kwiatów czy innych, widocznych na pierwszy rzut oka niezwykłych cech. Jej nazwę wiąże się jednak z czarami i słynną czarodziejką z eposu Homera – Kirke. To właśnie w jej mocy był Odys i jego towarzysze! Związaną z mitami roślinę znajdziemy w Sudetach. W języku niemieckim nosi złowieszczą nazwę Hexenkraut , poetyckie i tajemnicze jest też angielskie określenie tego zioła: enchanter's nightshade. Stare zielniki wskazują, że porasta od wieków lasy w okolicach: Ślęży, Śnieżki czy Kamiennej Góry. 

Czartawa kwitnie od czerwca do lipca. Zamiast szukać kwiatu paproci, możemy pokusić się np. o znalezienie tej niepozornej rośliny, która jednak fascynuje od wieków. 

Wiosenny kwiat nie tylko zakochanych – niezapominajka: od łąki i zielnika przez śląską szlachtę, wałbrzyska porcelanę, poetkę z Dolnego Śląska i wrocławski śpiewnik po „Pana Tadeusza” (GALERIA + ciekawostki)

Ta drobna, ale jakże urokliwa roślinka doczekała się nie tylko literackich i artystycznych upamiętnień, ale i nawet własnego święta! Niezapominajka ma ważne miejsce w kulturze i cieszy rokrocznie miłośników przyrody od kwietnia do połowy lata. Szczególnie pięknie prezentuje się w maju. 

Wdzięczny temat prosto z wilgotnych wiosennych polan!