Post i Wielkanoc – kalendarium kontekstów – ciekawostki i zabytki z Dolnego Śląska i Sudetów (+ GALERIA)

Post, Triduum Paschalne z niedzielą wielkanocną to niemal 50-dniowy okres w kalendarzu liturgicznym Chrześcijan. Z tym wyjątkowym czasem związane są rozmaite obyczaje, historie, ale i dzieła sztuki, literatury oraz muzyki. Także na Dolnym Śląsku i w Sudetach znaleźć można niezwykłe przykłady postnych i wielkanocnych tradycji oraz dóbr kultury, które się z nimi wiążą. Co więcej historia i dziedzictwo regionu związane są z wieloma najsłynniejszymi dokonaniami twórczymi zainspirowanymi omawianym okresem. 

Zapraszam na spotkanie z Świętymi Schodami, Grobem Pańskim, Kalwarią, chustą Weroniki, Całunem, palmami, Pietą, autorami słów do „Pasji” Bacha, a także z dolnośląskim mistrzem, który skomponował niezwykłą kantatę „Stabat Mater”.  Będzie również wagnerowski „Parsifal”, a także... precle. 

Precle – postne pieczywo i symbol piekarzy - zabytki z Dolnego Śląska + historyczny zwyczaj śląskich dzieci związany z niedzielą Wielkiego Postu

Precle i precelki są wdzięcznym tematem kulinarnym i kulturalnym. Od średniowiecza stanowią symbol piekarzy, a przede wszystkim przekąskę, którą można podawać na różne sposoby. Już stare przepisy mówią o preclach solonych, z cukrem, z migdałami czy nadzieniem. Wypiek ten podaje się też w polewie np. czekoladowej. Precle można spożywać łączone z daniami wytrawnymi (jako panierkę czy w sałatkach – jak grzanki) oraz z deserami (lodami, ciastami). Ten wszechstronny supełek z prostego cista był przez wieki kojarzony z Wielkim Postem! Stał się nawet symbolem tego okresu. Wykształciły się w kulturze tradycje związane z preclami. Dotyczą one również Śląska! 

Przygotowałem przegląd wybranych zabytków związanych z preclem z dolnośląskich miast i muzeów – to głównie dekoracje budynków i przedmiotów kojarzonych z cechami piekarzy. Do tego zebrałem kilka ciekawostek dotyczących zwyczaju związanego z IV niedzielą adwentu. O śląskim postnym „kolędowaniu” z preclami pisało wielu badaczy. Co więcej zachowała się pieśń spisana przez wybitnego wrocławskiego poetę. 

Postne i Wielkanocne ciekawostki (sztuka, poezja, muzyka, natura z mnóstwem dolnośląskich kontekstów)

Najważniejsze święta w kalendarzu liturgicznym Chrześcijan musza mieć odpowiednią oprawę. Od wieków tworzy się dzieła, które wzbogacają obchody misterium śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. Wiele takich kontekstów znajdziemy na Dolnym Śląsku i polsko-czesko-niemieckim pograniczu Sudetów. Zapraszam do mojego przeglądu wybranych postaci, utworów i tradycji. 

Nie zabraknie oczywiście wielkich  dzieł znanych całemu światu oraz ich związku z regionem i jego mieszkańcami. Odwiedzimy m. in. Krzeszów, Wambierzyce, Goerlitz, Broumov, Jawor, Świdnicę, Lubawkę, Kłodzko, Bardo, Wrocław, Nysę, polskie i czeskie górskie drogi krzyżowe. Przeczytamy pasyjne przemyślenia Anioła Ślązaka i Jakuba Boehme. Posłuchamy wielkopiątkowej muzyki geniuszy baroku i romantyzmu. Wreszcie dowiemy się, jaki związek z Wielkanocą mają rozmaite rośliny i ich symbolika. Kilkadziesiąt fotografii! 

Misterium czasów dekadencji i synteza sztuk - "Parsifal" Wagnera: śląskie ciekawostki związane z tym dziełem

Muzyczne misterium sceniczne „Parsifal” to szczególne dzieło w literaturze operowej. Nie tylko opowiada o rycerzach z legend arturiańskich, ale i świętym Graalu czy też mistyce męki Chrystusa. Te dość zaskakujące -  jak na romantyczną sztukę sceniczną – zagadnienia, dodatkowo oprawione w modernistyczną muzykę, jak i status „łabędziego śpiewu” twórcy zmarłego kilka miesięcy po premierze sprawiły, że dzieło otoczyła aura wręcz kojarzona z sektą. Co ciekawe bliski historyczny związek z tym dramatem i muzyką mają też śląskie lokalizacje i Ślązacy. 

Kilka słów i garść ciekawostek na temat jednego z najbardziej niezwykłych dzieł teatru muzycznego (I i II akt zawierają udramatyzowaną wizję nabożeństwa o chrześcijańskich, a według niektórych mowa raczej o jego już heretyckich rysach! - stąd padają nawet kategorie teatru rytualnego). Plus kontekst regionalny (Wrocław i Ślązacy). 

Bach, św. Mateusz i dziadek stryjeczny księżnej z Książa (pasyjne zdjęcia i kilka słów o muzycznej parodii, która nie była śmieszna)

W 2019 roku mija 190 lat od romantycznego wskrzeszenia sławy Bacha, co określa się mianem pośmiertnego renesansu tego kompozytora. Zaczęło się od zagrania Pasji według św. Mateusza. Według części historyków miała ona premierę 100 lat przed tym, jak zagrał ją romantyk Mendelssohn. Kiedy Bach szykował do wykonania dzieło sakralne, odbył się pogrzeb przyjaciela i mecenasa wielkiego barokowego kompozytora. 

Książę Leopold, dla którego ostatnią muzykę napisał Jan Sebastian, był dziadkiem stryjecznym (prastryjem) księżnej Anny Emilii z Książa. To jej imię nosi wieża w Szczawnie-Zdroju i to za jej sprawą panowie na zamku w Wałbrzychu byli też od XIX wieku dziedzicami dóbr pszczyńskich. Bach wykorzystał słowa tego samego poety i tę samą muzykę w swoich utworach związanych z Wielkim Piątkiem oraz żałobą po księciu Leopoldzie! 

Bachowska wizja męki Chrystusa (i dolnośląskie konteksty)

W Wielki Piątek 1724 roku Bach wykonał w kościele św. Mikołaja oratorium nazywane "Pasją według św. Jana". Autor grał ją jeszcze kilka razy za życia, aż do 1750 roku (V wersja). Później ta niezwykła muzyka ożyła dopiero w 1833 roku. Dziś jest jednym z najważniejszych koncertowych dzieł pasyjnych. Już sam chór otwierający dzieło udowadnia moc muzyki Bacha, pokazuje doskonałą biegłość kompozytora w stosowaniu muzycznej retoryki. 

Warto wspomnieć, że dzieło opiera się o biblijne tekst ewangelisty oraz pieśni religijne poetów niemieckich, w tym 3 utwory autorów związanych z Dolnym Śląskiem. Co ciekawe szefem kompozytora, w momencie premiery "Pasji", był również Dolnoślązak. 

Święty Grób – Jerozolima vs. sudeckie zabytki (Krzeszów, Wambierzyce i Görlitz)

To druga – po Świętych Schodach – postna część cyklu porównująca słynne architektoniczne miejsca z ich kopiami oraz inspiracjami na Dolnym Śląsku i nie tylko. Tym razem zobaczymy, jak dawni śląscy i łużyccy artyści przenieśli na ich ziemie wzór tzw. edykuły Grobu Pańskiego, czyli konstrukcji, która znajduje się w najważniejszej chrześcijańskiej świątyni Jerozolimy. Takie „Sanctum Sepulchrum” czy też „Sepulcrum Domini” powstały przez wieki w ważnych ośrodkach religijnych. Poniżej omówienie dwóch grobów ze szlaków tzw. Via Sacra oraz z wambierzyckiej kalwarii.

Repliki grobów, zwane też cenotaf (kenotaf, kenotafium, z greckiego κενοτάφιον kenotaphion, od κενός, „pusty” i τάφος „grób”) to zjawisko powszechne w kulturze od wieków. W przypadku grobu Chrystusa zyskało wymiar szczególny.

Pasyjne zabytki z muzeum

Byłem dziś z małą wizytą w Muzeum Tkactwa w Kamiennej Górze w związku ze zbieraniem materiałów do kolejnej części artykułu o książce aptekarskiej Vielheuera (szykujcie się na bardzo interesujący post!☺). Przy okazji udało mi się wypatrzeć kilka zabytków związanych z obchodami Wielkiego Postu i Wielkiej Nocy. Na zajęciu zabytkowa pieta oraz zestaw figur i innych przedmiotów.