Zając/Królik po śląsku – czyli ciekawostki związane z popularnym zwierzakiem w literaturze, heraldyce, języku, sztuce, botanice i nie tylko (maskotka i chiński znak zodiaku na Dolnym Śląsku i w twórczości oraz życiu Dolnoślązaków)

Mam dla Was wdzięczny i skoczny temat. Zające i króliki! Tropem futrzaków z długimi uszami trafimy m.in. do Wrocławia i Legnicy, ale i na karty książek, w tym poezji, dawnych przysłów i nazw geograficznych. Zajrzymy do herbarza i…. browaru. 

Zebrałem kilka intrygujących ciekawostek związanych z zającami i królikami. To m.in. niezwykłe, baśniowe sgraffito z Legnicy, wiersze śląskich poetów, do których powstała muzyka, zabytki związane z jednym z najważniejszych browarów we Wrocławiu, stare przysłowia zebrane przez nauczyciela z Jeleniej Góry. Do tego herb i inne zabytki kultury materialnej oraz atrakcje regionu, a także nazwy geograficzne z Dolnego Śląska. 

Zwiastun jesieni: wrzosy na Dolnym Śląsku, Łużycach i w Sudetach: ciekawostki – literackie, muzyczne, historyczne, nazewnicze, kulinarne!

Tej niewielkiej roślinie, która tworzy klimatyczne skupiska nazywane wrzosowiskami, zawdzięczamy nazwę IX miesiąca roku. Wrzos ma ważne miejsce w przyrodzie, ale i w kulturze. To kolejna roślina-symbol, której postanowiłem przyjrzeć się, podając kilka ciekawych kontekstów. Będą to zarówno ciekawostki turystyczne, jak i historyczne. Oczywiście związane szczególnie z Dolnym Śląskiem, a także Sudetami i Łużycami. 

Gdzie szukać wrzosowisk? Jaki produkt lokalny związany jest z wrzosami? Kto napisał wiersze z motywem wrzosów? I kto stworzył do nich muzykę? Jaki związek mają wrzosy z przystankiem kolejowym w pewnym uzdrowisku? Jak nazywano niegdyś tę roślinę na Dolnym Śląsku? 

Józef Lompa, słowiańskie lipy i artykuł w „Schlesische Provinzialblätter” - czyli jak XIX-wieczny działacz krzewił słowiańskie tradycje na pruskim Śląsku (kultowe drzewo, Mickiewicz, Kochanowski i Rej w gazecie wydawanej na Dolnym Śląsku)

„Ze wszystkich drzew największej czci u dawnych Słowian doznawała lipa. Wszędzie sadzili nasi przodkowie to piękne drzewo” - zaczął swój artykuł Józef Lompa, działacz, poeta, tłumacz, publicysta, pionier oświaty ludowej oraz etnografii na Śląsku. Jego niezwykle interesujący opis lipy wydrukowała po polsku „Gwiazdka Cieszyńska”, a po niemiecku „Schlesische Provinzialblätter”  - kultowe czasopismo związane z Dolnym Śląskiem. Autor nie tylko opisał zalety lipy, dzięki której mamy cenne drewno lipowe i miód, ale też interesujące odwołania do polskiej literatury i dziejów Słowian: Polaków czy Czechów. 

Józef Lompa bez wątpienia musiał kochać lipy Urodził się 29 czerwca 1797 roku. To początek lata – czas, kiedy lipy kwitną i  czarują swoim zapachem nie tylko pszczoły! 

Motyle – dolnośląskie akcenty w naturze, sztuce i nauce (GALERIA + ciekawostki)

Zachwycamy się ich barwnymi skrzydłami. Wykorzystujemy ich kokony, z których wytwarzamy jedwab. Są symbolem ulotności, duchowości, piękna, ale i śmierci oraz przemijania. Motyle żyją w niemal wszystkich zakątkach świata, fascynując ludzi swoim niezwykłym życiem i metamorfozą. Inspirują artystów. Są kolekcjonowane i badane. Jedne sprzyjają człowiekowi, inne są uznawane za szkodniki. Nasze relacje z motylami są złożone i bogate! Także dolnośląskie i sudeckie konteksty wnoszą wiele interesujących zagadnień do niezwykłego świata „łuskoskrzydłych”. 

Przygotowałem zestaw ciekawostek, w tym muzea i miejsca związane z kolekcjonowaniem i wystawianiem motyli, ochroną tych owadów, historią ich hodowli oraz badań, sztuką, muzyką i poezją. 

Żołnierz samochwał i... 30 lutego, czyli komedia Gryphiusa "śląskiego Szekspira"

Na liście fikcyjnych dat, które nie wypadają w kalendarzu, znajduje się 30 lutego. Nieprawdziwy dzień najkrótszego miesiąca w roku, który jedynie raz na 4 lata ma 29 dni. Wymyślone daty jednak pojawiają się jako elementy pomyłek czy też satyry. Właśnie 30 lutego jest dniem, który znalazł się na kartach dzieła związanego ze Śląskiem! Jego autorem był wybitny człowiek teatru pochodzący z Głogowa. Inspiracją zaś było antyczne dzieło wyśmiewające fanfaronadę rzekomych bohaterów wojennych oraz inne przywary ludzi obłudnych, narcystycznych.

Lwi ząb z kapłańską łysiną… czyli mniszek lekarski (Sudety, Śląsk i nie tylko): od sałatki i majowego miodku po fontanny i „Pana Mlecza”, który leczył sokiem z mniszka zdobywcę Śląska

„Lwi ząb [Löwenzahn]. - Nie znam tej rośliny. - Rośnie wiosną na wszystkich łąkach, królu” – to fragment dialogu przywołanego przez doktora Zimmermanna w jego książce „Ueber Friedrich den Grossen und meine Unterredungen im Ihm kurz vor seinem Tode” na temat opieki medycznej nad królem Fryderykiem Wielkim, zdobywcą Śląska. Rzecz tyczy się terapii sokiem z mniszka lekarskiego, zwanego mleczem, którego dawna łacińska nazwa Leontodon związana jest z... lwimi zębami! Niezwykła roślina ma wiele zaskakujących nazw, ciekawych związków nie tylko z medycyną, ale i sztuką, kulturą oraz… zastosowaniem kulinarnym! 

Wiosną kwitnący masowo mniszek sprawia, że łąki i nieużytki stają się żółte, a następnie - po jego przekwitnięciu - na mement białe. Jest to jedna z roślin, które mają nad wyraz interesujący związek z obyczajami, kulturą i historią. 

Biały cierń, czyli głóg - pachnący przyjaciel pszczół i "imiennik" Głogowa

Obsypany białym kwieciem głóg jest jednym z ciekawszych dziko rosnących wiosennych krzewów – szczyt kwitnienia ciernistej rośliny przypada w zależności od regionu na koniec maja i początek czerwca. Jej nazwa kojarzy się z miastem Głogów na Dolnym Śląsku.

Co ciekawe przed wojną miasto to nazywało się Glogau, co jest zniemczoną wersją słowiańskiego określenia tej miejscowości. Pochodzi od kolczastych krzewów, które porastały okolicę. XIX-wieczny geograf pochodzący z Kamiennej Góry, pionier śląskiej onomastyki - Heinrich Adamy, w swoim dziele z 1888 roku podaje znaczenie nazwy Glogau – Głogów jako „Weissdornstadt” – „Miasto głogu”. Weißdorne to po niemiecku głóg – od „biały cierń”.
Głóg jest cenionym ziołem oraz rośliną miododajną.

Na zdjęciach Głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna), Kotlina Kamiennogórska 

Kwiaty na blogu:
Kwiaty – cuda natury z Dolnego Śląska i Sudetów oraz muzyczne, artystyczne i poetyckie inspiracje (GALERIA)

ciekawostki botaniczne na blogu:
„Z lasów, pól i ogrodów” 

O pszczołach: 
Pszczelarstwo – zabytki kultury i nauki z Dolnego Śląska (GALERIA + ciekawostki)

Wiosenny kwiat nie tylko zakochanych – niezapominajka: od łąki i zielnika przez śląską szlachtę, wałbrzyska porcelanę, poetkę z Dolnego Śląska i wrocławski śpiewnik po „Pana Tadeusza” (GALERIA + ciekawostki)

Ta drobna, ale jakże urokliwa roślinka doczekała się nie tylko literackich i artystycznych upamiętnień, ale i nawet własnego święta! Niezapominajka ma ważne miejsce w kulturze i cieszy rokrocznie miłośników przyrody od kwietnia do połowy lata. Szczególnie pięknie prezentuje się w maju. 

Wdzięczny temat prosto z wilgotnych wiosennych polan! 

Pączkowy dwór z Kamiennej Góry - o zamku Kreppelhof (językowa i historyczna ciekawostka z Dolnego Śląska)

Czy nazwa dolnośląskiego zabytku wiąże się z kultowym przysmakiem? Tak twierdził XIX-wieczny geograf! Prekursor śląskiej onomastyki w swoim podręczniku zapisał ciekawą etymologię dawnej nazwy zamku i dzielnicy Kamiennej Góry. 

Badacz pochodzący z Kamiennej Góry, związany z Poznaniem i Wrocławiem, skojarzył nazwę pięknego dworu i okolic z pączkami! Szkoda, że w niezwykłym obiekcie nie ma dziś kawiarenki... 

Polskie językowe zabytki i Dolny Śląsk (śladem Księgi Henrykowskiej, Zdań Legnickich, Psałterza Floriańskiego, Biblii królowej Zofii i druku Elyana + wydawnictwa uniwersytetu i Korna)

Wybór ciekawostek. Kilka słów o Księdze Henrykowskiej, Zdaniach Legnickich , Psałterzu Floriańskim, niezwykłej biblii i druku polskich modlitw. Do tego polonika z czasów Habsburgów i pruskiego Wrocławia. 

Kilka wieków obecności polskiej mowy na Dolnym Śląsku. 

Sudeckie korzenie robota - bracia Čapek, sudeckie miejscowości i niezwykła fabryka

Wynalazek przyszłości i jego związki z górami i przeszłością. Niezwykła historia robota. 

Nie wszyscy zdają sobie z tego sprawę, ale znane na całym świecie słowo „robot” wbrew pozorom nie jest – jak wiele spopularyzowanych za pośrednictwem literatury naukowej i SF – wyrazem angielskim. Podobieństwo z polskimi „robić” jest jak najbardziej wyczuwalne i uzasadnione. Robot narodził się w Czechach - w dodatku jest dziełem artystów, braci z Sudetów! Sława tego wyrażenia trwa już od 100 lat.

Prarodzice – Adam i Ewa (z Dolnego Śląska, literatury i muzyki) (GALERIA + ciekawostki)

Imieniny obchodzą w grudniu, dokładnie w Wigilię Bożego Narodzenia. Pierwsi ludzie – Adam i Ewa – rajskie symbole z tradycji wielkich religii monoteistycznych. Ich wizerunki malowali najwięksi artyści z Dürerem, Cranachem i Tycjanem na czele. Niemal w każdym zakątku Europy trafiamy na dzieła inspirowane historią biblijnych bohaterów Stworzenia Świata. To akty, które znajdziemy w miejscach sakralnych! Niezwykłe przykłady artystycznego wykorzystania postaci z Księgi Rodzaju znajdziemy też na Dolnym Śląsku (i w okolicy). Do tego – jako ciekawostka - nawiązania w literaturze i muzyce. 

Adam i Ewa to postaci wybitnie związane z świętami. W końcu drzewko świąteczne to właśnie symbol biblijnego Drzewa Poznania Dobra i Zła. Wybór zdjęć (Wrocław, Raszów, Legnica, Jagniątków, Krzeszów, Goerlitz, Złotoryja) plus konteksty (Twain, Wagner i Wujek). 

Muchomor czerwony – ozdoba jesiennych lasów, symbol Bożego Narodzenia, grzybek szczęścia i magii, przepis noblistki oraz spiskowe teorie! (z sudeckich lasów i sztuki oraz literatury)

Niezwykle wdzięczny gatunek pospolity w lasach półkuli północnej to grzyb trujący, ale lubiany przez człowieka z uwagi na walory estetyczne i symboliczne. Dawne kultury wykorzystywały też jego właściwości halucynogenne! Nazwa w wielu językach odnosi się do praktycznego zastosowania owocnika tego grzyba – truło się nim muchy i inne owady. Bardziej zaskakuje kontrowersyjny związek muchomora z... Bożym Narodzeniem i Rajem. 

O obecności muchomorów w sztuce, kulturze i naturze. Moja kolekcja zdjęć muchomorów z gór (Karkonosze, Lesista Wielka, Trójgarb, Wołowiec, Góry Lisie) oraz ciekawostki. 

Barwny schyłek lata i początek jesieni – wrzesień (ciekawostki, propozycje atrakcji, muzyka)

Europejskie Dni Dziedzictwa, dożynki, oktoberfest, młode wino i... pieśń Straussa. Do tego piękne widoki schyłku lata i początku jesieni. Oto wrzesień. Jego nazwa wzięła się od kwitnących wrzosów. W wielu językach europejskich to mniej obrazowa „siódemka” (September) odziedziczona z łaciny.

Zapraszam na wspólne celebrowanie pięknego miesiąca. 

Hronov - spacer po klimatycznym sudeckim miasteczku (GALERIA)

To tam urodził się twórca słowa "robot"!

Gorzki lek najlepiej leczy, czyli spotkanie z wrotyczem (od wroga komarów, kleszczy i uroków po składnik sudeckiego likieru)

Charakterystyczne żółte kwiaty tej rośliny to w środku lata typowy akcent łąk i nieużytków. Jednych fascynuje zapachem o nutach kamfory, innych drażni ziołową, ostrą wonią. Tymi „innymi” są też niektóre owady – dlatego z powodzeniem wrotycz stosowany jest jako naturalny tzw. repelent. Wrotycz jest też obecny w ludowej medycynie, a nawet w kulinariach wielu narodów. Kultowy likier z tym ziołem powstał na rubieżach historycznego Śląska w Sudetach. 

Od wieków obecny jest w życiu człowieka. Warto zaprzyjaźnić się z tą pożyteczną rośliną. To trucizna, ale jak mówi dawna maksyma: „wszystko jest trucizną i nic nie jest trucizną, bo tylko dawka czyni truciznę”.* Do języka polskiego nazwa tego ziela trafiła z Czech, co ciekawe z czasem zmieniła gramatyczną "płeć"! 

Przysmak z rajskiego ogrodu, słodycz bogów i owoc Świętej Panienki – o poziomce

Poziomka to jeden z letnich przysmaków, dar polan i gajów. Od wieków stanowiła wonną pokusę natury. Stała się nawet symbolem. Z krzyżówki dwóch poziomek powstała truskawka. Ta roślina, krewna róży, jest niezwykłym przykładem tego, jak niepozorna "latorośl" - jak ją określa jeden ze staropolskich autorów - może stanowić ważki element ludzkiej kultury i temat artystyczny. 

Kilka słów o poziomkach (i truskawkach) oraz ich obecności w historii Śląska oraz sztuki (doktorat Ślązaka, śląskie zielniki, wielka sztuka i dolnośląskie lasy!). 

Dar Flory – roślina wszechstronna: len w naturze i kulturze (z kalendarza antycznego i polskiego, śląskie tkactwo, a także sztuka i kultura!)

Zwłaszcza w czasie upałów doceniamy niezwykłe właściwości włókien lnianych. Przewiewna odzież z tej rośliny uprawianej już tysiące lat temu to towar szczególnie wygodny i zdrowy. Moda na prawidłowe odżywianie przywróciła popularność oleistym właściwościom i błonnikowi z tej niepozornej rośliny. Len od wieków towarzyszył człowiekowi. Świadczą o tym niezwykle znaczące, a czasami dziś już niezauważane ślady w języku i cywilizacji. 

Przegląd wybranych lnianych ciekawostek: od języka i kalendarza, przez historię przemysłu tekstylnego i spożywczego, po kulturę. 

Purpurowy naparstek lub lisia rękawiczka – czyli niebezpieczne piękno (w poszukiwaniu naparstnicy z naukowcami oraz słynnym malarzem! + niezwykłe Góry Suche w Sudetach)

Czerwiec i lipiec to czas kwitnienia naparstnicy purpurowej. Jej połacie wspaniale zdobią zbocza na przykład niektórych sudeckich wzniesień. W moim poście udamy się w poszukiwanie malowniczych zakątków z tą rośliną w Górach Suchych na terenie Parku Krajobrazowego Sudetów Wałbrzyskich. Towarzyszyć nam będą brytyjski oraz niemiecki naukowiec, a także... słynny holenderski malarz i jego wyjątkowo drogie i interesujące dzieła.

Piękny kwiat, niebezpieczna trucizna oraz lek, który ratuje życie od ponad dwóch wieków. Poznamy niektóre sekrety naparstnicy oraz ciekawostki na jej temat. 

Sekrety i uroki lipy – podróż ze świata natury do kultury (między Lipskiem a Czarnolasem ze szczególnym uwzględnieniem Dolnego Śląska)

Stare lipy wzbudzają nasz zachwyt. Piękne drzewa od wieków były niezwykle cenione. Nie bez powodu renesansowy poeta, Jan Kochanowski, opisywał w swojej genialnej fraszce ukochane drzewo z Czarnolasu. Od lip nazwy wzięły całe miejscowości. Znane są ciekawe lipy pomniki przyrody, a nawet drzewa w formie pomników historycznych! Lipa daje nam nie tylko cień, ale i kwiaty na ziele, pszczołom miododajny nektar. Choć w języku polskim zakorzeniła się pejoratywna konotacja lipy z czymś słabym, mało wartościowym, kłamliwym, to mało jest roślin, które byłyby tak cenne i uhonorowane w sposób jak najbardziej pozytywny w kulturach Europy! 

Wybór ciekawych przykładów lip z literatury, muzyki oraz języka i turystycznych atrakcji! Oczywiście będą z nami również  naturalne lipy prosto z alejek i parków! Chciałby się powiedzieć "nie ma lipy!", ale będzie jej bardzo dużo - natomiast tylko tej wspaniałej!