Śnieżna róża i zabytkowa pieśń adwentowa (Ciemiernik w naturze, ogrodzie, zielniku i kulturze) (Dolnośląskie konteksty – galeria, poezja i muzyka)

Ta niezwykła roślina kwitnie właśnie wtedy, gdy kwiatów szczególnie nam brakuje – od grudnia do marca. Stąd jej ludowe nazwy: śnieżna róża, bożonarodzeniowa róża. To ciemiernik – urokliwy kwiat  z rodziny jaskrowatych. Prawdopodobnie zainspirował powstanie XVI-wiecznej kolędy, która do dziś wykonywana jest w opracowaniu  Michaela Praetoriusa z 1609 roku. Kompozytor przełomy renesansu i baroku był synem Dolnoślązaka z Bolesławca. Kompozycja popularna była w krainie jego przodków. W XIX wieku, w okresie kwitnienia ciemiernika – w Adwencie – chętnie wykonywała ją zasłużona Akademia Śpiewacza we Wrocławiu. 

Kwiat, który zdobi górskie polany i od wieków również śląskie ogrody. Służy za lek. Jego urok znalazł odbicie w popularne kolędzie. 

Magiczny krzew kuszący kwiatem i owocem: bez czarny – dolnośląskie, łużyckie oraz sudeckie ciekawostki i inne niezwykłości (GALERIA + opisy)

Bez czarny nazywany też dzikim jest niezwykłą rośliną. Kojarzoną z jednej strony magią, ale też z wzmacnianiem odporności organizmu. Ten trujący krzew dostarcza od wieków swoich niezwykłych właściwości człowiekowi: jest pokarmem i ziołem oraz budulcem. Także na Dolnym Śląsku i Łużycach można znaleźć kilka ciekawych śladów dotyczących bzu. 

Niezwykłe przepisy, nazwy miejscowości, a nawet muzyka. Bez jest niezwykle inspirującym gatunkiem. 

"Nie dotykaj mnie” - niecierpek, Sudety i Maria Magdalena (GALERIA + ciekawostki)

Te trzy słowa z „Nowego Testamentu” mają nie tylko niezwykle silną ekspresję, ale i od stuleci promieniują swoim wpływem na wiele dziedzin ludzkiej aktywności. Wypowiedział je Chrystus do Marii Magdaleny po Zmartwychwstaniu. Teologowie dyskutują, co właściwie oznacza ten - zdawałoby się prosty komunikat. Tymczasem motyw „noli me tangere” zadomowił się w sztuce, jako jedna z popularniejszych form ukazania kontrowersyjnej świętej oraz sceny związanej z wielkanocnym cudem. Nawet świat roślin ma odniesienie do tej frazy! 

Zajrzymy do Wambierzyc – śląskiej Jerozolimy, Jeleniej Góry, Kamiennej Góry i Ścinawki, posłuchamy muzyki z XVII wieku, którą stworzył mistrz związany z Dolnym Śląskiem i wybitnym Dolnoślązakiem, wreszcie udamy się w Sudety ze starym zielnikiem, by poszukać rośliny owianej legendami. Zapraszam! 

Wiecznie zielone pnącza – od towarzysza budowli po bożonarodzeniowy symbol (ciekawostki o bluszczu) + pomniki przyrody, ciekawe zabytki z Dolnego Śląska i nie tylko

Obok jemioły, ostrokrzewu, szlumbergery (grudnika) czy poinsecji (gwiazdy betlejemskiej) i "choinek" (jodły, świerku) to właśnie bluszcz jest jednym z bożonarodzeniowych roślinnych symboli. Popularne pnącze nie tylko zdobi elewacje zamków i innych budowli. Sprawdza się jako materiał na stroiki czy wieńce, ale i wzorzec do dekorowania roślinnymi ornamentami obrusów, bieżników, kartek świątecznych itp. Co ciekawe w antycznych cywilizacjach był świętą rośliną kilku bogów, którzy urodzili się.... 25 grudnia! 

Garść ciekawostek przyrodniczych, kulturowych (religie i kalendarz rewolucyjny) i artystycznych związanych z bluszczem. Do tego ilustracje dzieł sztuki, a także pomników przyrody głównie z Dolnego Śląska. Ponad 40 zdjęć i grafik oraz muzyka i konteksty. 

Trzmielina – trujący skarb jesieni: wrzeciona, węgiel i ptasi chleb (+ artystyczne konteksty i zielnik św. Hildegardy)

Jaskrawa barwa torebki i osnówki trzmieliny tworzy wspaniałe jesienne naturalne stylizacje wśród zarośli, ale i w parkach i ogrodach. To jedno z dzisiejszych zastosowań tej rośliny. Stanowi niebanalną ozdobę. Przez wieki służyła jednak za zioło i ma wiele ciekawych kulturalnych kontekstów. 

Roślina, która nie tylko cieszy oko, ale i ma wiele ciekawych zastosowań oraz ciekawostek z nią związanych. 

Gorzki lek najlepiej leczy, czyli spotkanie z wrotyczem (od wroga komarów, kleszczy i uroków po składnik sudeckiego likieru)

Charakterystyczne żółte kwiaty tej rośliny to w środku lata typowy akcent łąk i nieużytków. Jednych fascynuje zapachem o nutach kamfory, innych drażni ziołową, ostrą wonią. Tymi „innymi” są też niektóre owady – dlatego z powodzeniem wrotycz stosowany jest jako naturalny tzw. repelent. Wrotycz jest też obecny w ludowej medycynie, a nawet w kulinariach wielu narodów. Kultowy likier z tym ziołem powstał na rubieżach historycznego Śląska w Sudetach. 

Od wieków obecny jest w życiu człowieka. Warto zaprzyjaźnić się z tą pożyteczną rośliną. To trucizna, ale jak mówi dawna maksyma: „wszystko jest trucizną i nic nie jest trucizną, bo tylko dawka czyni truciznę”.* Do języka polskiego nazwa tego ziela trafiła z Czech, co ciekawe z czasem zmieniła gramatyczną "płeć"! 

Przysmak z rajskiego ogrodu, słodycz bogów i owoc Świętej Panienki – o poziomce

Poziomka to jeden z letnich przysmaków, dar polan i gajów. Od wieków stanowiła wonną pokusę natury. Stała się nawet symbolem. Z krzyżówki dwóch poziomek powstała truskawka. Ta roślina, krewna róży, jest niezwykłym przykładem tego, jak niepozorna "latorośl" - jak ją określa jeden ze staropolskich autorów - może stanowić ważki element ludzkiej kultury i temat artystyczny. 

Kilka słów o poziomkach (i truskawkach) oraz ich obecności w historii Śląska oraz sztuki (doktorat Ślązaka, śląskie zielniki, wielka sztuka i dolnośląskie lasy!). 

Adonis i Anemon: rośliny, mit, sztuka – konteksty z Dolnego Śląska i Sudetów (GALERIA + ciekawostki)

Łączy je wiosna i mit: zawilce, sasanki i przylaszczki, a do tego miłek. Zdobią wczesnowiosenne polany i łąki. Kultura wiąże te rośliny z mitem o Adonisie – kochanku Afrodyty. Śmierć młodzieńca i pojawienie się kwiatów z jego krwi są pradawną metaforą rytmu pór roku: zimy i nadejścia wiosny. Symbolizują odrodzenie i wegetację. 

W tym wpisie o kilku gatunkach obecnych we Florze Dolnego Śląska i Sudetów, a także w kulturze regionu. Przykłady pięknych roślin – zwiastunów wiosny, historyczne świadectwa ich obecności i wykorzystania (zielnik), oraz konteksty kultury – dzieła inspirowane. 

Z lasów i pól, cz. 4 – Różowoliliowa panna, zwiastunka zimy

Choć za oknem wciąż ostatkiem sił ogrzewa nas lato, nieuchronnie zbliża się jesień, a za nią zima... Zwiastunem, jak sama nazwa mówi, chłodnej pory roku jest – zimowit. Wdzięczna ozdoba polan i ogrodów jest też leczniczym zielem (nie zmienia to faktu, że jak wiele tego typu roślin – jednocześnie jest też silnie trująca). Nie na darmo jej łacińską nazwę Colchicum autumnale wywodzi się od krainy Kolchida, gdzie zamieszkiwała słynna Medea, czarodziejka i trucicielka, bohaterka licznych teatralnych i literackich tragedii. W wielu językach, w żargonie zielarskim, zimowit nazywa się zresztą też "nagą panną". Bywa również określany jako jesienny krokus/ szafran, choć zimowit jest z całkowicie innej rodziny. To... liliowiec! 

zimowity z ogrodów działkowych na terenie Sudetów 

zimowity z ogrodów działkowych na terenie Sudetów 

Zapraszam do kolejnego odcinka cyklu prezentującego ciekawe rośliny o kulturowych kontekstach. 

zimowity na polanie na zboczu Wapniarki w Mielniku 

aranżacja z zimowitami z ogrodzie gospodarstwa w Bukowcu w Rudawach Janowickich 

Z lasów i pól cz. 2 – anielski oset z gór

Kolejna część cyklu, który poświęcam ciekawym roślinom. Tym razem dziewięćsił bezłodygowy – czyli letni kwiat gór. W wielu językach nazywany jest karłowatym, srebrnym bądź anielskim ostem. Jego łacińską nazwę - Carlina - wywodzi się z legend karolińskich. Jako zioło znany był już od wieków. Pisał o nim Paracelsus. W 1997 roku został Rośliną Roku w ramach niemieckiego projektu promującego wiedzę o dzikich roślinach zagrożonych.

W starych zielnikach spotyka się nazwę „magna flore” (a w niemieckich dialektach Kraftwurz) - roślina mocy – i taki rdzeń znaczeniowy zachowała polska nazwa tego ziela – dziewięćsił czyli coś, co daje 9 mocy, sił.